खैरलांजी : एक कुटुंब… एक काळा दिवस… आणि न्यायासाठीचा प्रदीर्घ प्रवास*— एका पत्रकाराच्या स्मरणातून उमटलेली वेदनादायी सत्यकथा

         सारस एक्सप्रेस नेटवर्क 

२९ सप्टेंबर २००६. रात्रीचे ११.४५ वाजले होते.नागपुर येथून प्रकाशित होणाऱ्या दैनिक वर्तमान पत्राच्या  भंडारा  कार्यालयातील दिवसाचे काम जवळजवळ आटोपले होते. उपसंपादक म्हणून वर्तमानपत्राचे काम संपवून रात्री घरी जाण्याच्या तयारीत असतानाच मोबाईलची घंटी वाजली.फोन वरठीहून होता.

“मी नारनवरे बोलतोय... माझी नातेवाईक खैरलांजी येथील रहवासी तिला आणि त्यांच्या तीन मुलांना गावकऱ्यांनी मारून कुठेतरी फेकून दिले आहे. कुठे फेकले ते माहीत नाही. कुटुंबप्रमुख भैय्यालालजी वाचले आहेत; ते आंधळगाव पोलीस ठाण्यात आहेत. पण पोलीस सहकार्य करीत नाहीत... बबन भाऊ काय करू, सांगा!”

त्या काही वाक्यांनी रात्रीचे शांत वातावरण एका क्षणात अस्वस्थ झाले.खैरलांजी...नाव परिचित होते. पण त्या रात्रीपासून ते नाव केवळ एका गावाचे राहिले नाही. ते महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील एका काळ्याकुट्ट अध्यायाचे प्रतीक बनणार आहे, याची त्या क्षणी कल्पना नव्हती.

माझे मूळ गाव वरठी. त्यामुळे या घटनेशी एक वेगळीच आत्मीयता निर्माण झाली. पत्रकार म्हणून सत्य शोधणे हे कर्तव्य होते आणि माणूस म्हणून त्या कुटुंबाच्या वेदनेपर्यंत पोहोचणे ही अंतःकरणाची हाक होती.पहिली बातमी : ‘प्रेमप्रकरण’ की त्यामागचे दुसरे वास्तव?फोनवरून मिळालेली माहिती ऐकल्यानंतर मी तत्काळ नागपूर कार्यालयाशी संपर्क साधला. घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन बातमीची दखल घेण्यात आली.दुसऱ्या दिवशी माझ्याकडून दिलेल्या प्राथमिक माहितीनुसार बातमी प्रकाशित झाली.मात्र त्याच काळात काही वृत्तपत्रांमध्ये या घटनेचे वर्णन प्रेमसंबंधाच्या कथित पार्श्वभूमीवर करण्यात आले. ‘प्रेम’ हा शब्द केंद्रस्थानी ठेवूनही बातम्या प्रसिद्ध झाल्या.माझ्या पत्रकारितेच्या नजरेत मात्र प्रश्न वेगळा होता—

चार जणांचा जीव गेला होता. मग केवळ एका कथित प्रेमसंबंधाच्या चौकटीत या घटनेकडे पाहणे योग्य आहे का?घटना अत्यंत गंभीर होती. मृतदेह सापडले नव्हते. कुटुंबप्रमुख भैय्यालाल बचावले होते; पण पत्नी आणि तीन मुले बेपत्ता होती.नंतरच्या न्यायालयीन प्रक्रियेत या घटनेची पार्श्वभूमी, हल्ल्याचा घटनाक्रम आणि आरोपींची भूमिका याबाबत सविस्तर पुरावे न्यायालयांसमोर आले. सर्वोच्च न्यायालयाच्या २०१९ च्या निर्णयात नमूद केल्याप्रमाणे, सिद्धार्थ गजभिये यांच्यावर झालेल्या हल्ल्याच्या प्रकरणात सुरेखा भोतमांगे यांनी काही व्यक्तींची ओळख सांगितली होती आणि आरोपींना अटक झाल्यानंतर २९ सप्टेंबर रोजी त्यांची जामिनावर सुटका झाली होती. त्याच संध्याकाळी भोतमांगे कुटुंबाच्या घराभोवती मोठा जमाव जमल्याचे न्यायालयीन नोंदीत नमूद आहे.बेपत्ता मृतदेहांचा शोध

बातमी प्रसिद्ध झाली; पण माझ्यासाठी आणि अनेक पत्रकारांसाठी एक प्रश्न कायम होता—आई कुठे आहे? तीन मुले कुठे आहेत?दुसऱ्या दिवशी मी माझ्या पत्रकार बांधवांसह आणि नातेवाईकांसोबत शोध घेण्याचा प्रयत्न केला.रात्र वाढत होती.

अंधार गडद होत चालला होता.

शोध मात्र थांबला नव्हता.

आणि मध्यरात्रीच्या सुमारास जवळच्या कालव्याच्या परिसरात काहीतरी पाण्यावर तरंगताना दिसले.मोटारसायकलच्या प्रकाशात पाहिले.कॅमेरा हातात घेतला.त्या अंधारात टिपलेले ते दृश्य आजही स्मरणातून पुसले गेलेले नाही.ते केवळ छायाचित्र नव्हते.ते एका कुटुंबाच्या अस्तित्वाचा शेवट दाखवणारा पुरावा होता.नंतरच्या तपासात मृतदेह सापडण्याची प्रक्रिया अधिकृत नोंदीतही नमूद आहे. न्यायालयीन निर्णयानुसार प्रियंकाचा मृतदेह कालव्यात सापडला आणि भैय्यालाल यांनी तिची ओळख पटवली. त्यानंतर १ ऑक्टोबर रोजी सुरेखा, सुधीर आणि रोशन यांचे मृतदेहही सापडले.मी त्या छायाचित्रांकडे पाहिले आणि घटनेचे गांभीर्य पुन्हा एकदा मनाला हादरवून गेले.

माझे सहकारी पत्रकार चेतन यांना विश्वासात घेऊन सविस्तर माहिती आणि छायाचित्रे मुख्य कार्यालयाकडे पाठविण्यात आली.

आणि मग ती बातमी मुख्य पानावर आली.त्यानंतर इतर वर्तमानपत्रांनीही या घटनेची दखल घेतली.

एका छोट्या गावातील चार मृत्यूंची बातमी हळूहळू राज्याच्या आणि देशाच्या चर्चेचा विषय बनू लागली.

भोतमांगे कुटुंब : एका घराचा अंत

भैय्यालाल सुदाम भोतमांगे यांच्या कुटुंबात पत्नी सुरेखा, मुलगा सुधीर आणि रोशन आणि मुलगी प्रियंका होते. सर्वोच्च न्यायालयाच्या नोंदीत हे कुटुंब अनुसूचित जातीतील महार समाजाचे असल्याचे नमूद आहे.

    २९ सप्टेंबर २००६ रोजी संध्याकाळी सुमारे संध्याकाळी ६ ते ६.३० वाजता भोतमांगे कुटुंबाच्या घराभोवती सुमारे ४० जणांचा जमाव जमल्याचे सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयात नमूद आहे.भैय्यालाल शेतात गेले होते.

सुरेखा, सुधीर, रोशन आणि प्रियंका यांच्यावर हल्ला झाला.

न्यायालयीन नोंदीनुसार चौघांचाही मृत्यू झाला आणि त्यांचे मृतदेह बैलगाडीतून नेऊन कालव्यात टाकण्यात आले.ही केवळ एका कुटुंबाची हत्या नव्हती.ती एका वडिलांना पत्नी आणि तीन अपत्यांपासून कायमचे दूर करणारी घटना होती.एका मुलीचे बालपण हिरावून घेणारी घटना होती.

दोन मुलांचे भविष्य संपवणारी घटना होती.एका आईचे आयुष्य संपवणारी घटना होती.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—

समाजाच्या संवेदनशीलतेसमोर उभा राहिलेला एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न होता.

तपासाचा प्रदीर्घ प्रवास

घटनेनंतर सुरुवातीच्या तपासाबाबत प्रश्न उपस्थित झाले. सर्वोच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार स्थानिक पोलिसांच्या तपासात अपेक्षित प्रगती झाली नाही. त्यानंतर तपास राज्य CID कडे देण्यात आला; तिथेही समाधानकारक प्रगती न झाल्याने २० नोव्हेंबर २००६ रोजी पुढील तपास CBI कडे सोपविण्याची प्रक्रिया झाली. CBI ने तपास करून ११ आरोपींविरुद्ध आरोपपत्र दाखल केले.

हा प्रवास केवळ न्यायालयीन कागदपत्रांचा नव्हता.तो भैय्यालाल यांच्या आयुष्याचा प्रवास होता.

एकीकडे चार जणांचे मृत्यू. दुसरीकडे तपास.त्यानंतर आरोपपत्र,साक्षी,न्यायालयीन सुनावण्या,शिक्षा,अपील,

आणि शेवटी सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत पोहोचलेली न्यायाची प्रक्रिया.

भोतमांगे कुटुंबासाठी वेळ पुढे सरकत होता; पण त्या घरातील चार आवाज कायमचे थांबले होते.

न्यायालयीन निकाल : सत्याच्या शोधातील महत्त्वाचा टप्पा

भंडारा येथील विशेष न्यायालयाने काही आरोपींना दोषी ठरवून शिक्षा सुनावली. त्यातील काहींना मृत्युदंडाची शिक्षा झाली होती. त्यानंतर मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने दोषसिद्धी कायम ठेवत मृत्युदंडाचे रूपांतर किमान २५ वर्षांच्या प्रत्यक्ष कारावासाच्या शिक्षेत केले.

प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेले.

२४ मे २०१९ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने CBI तसेच दोषी ठरविलेल्या आरोपींची अपिले फेटाळली आणि खालच्या न्यायालयांच्या दोषसिद्धीमध्ये हस्तक्षेप करण्यास नकार दिला.

सर्वोच्च न्यायालयाने वैद्यकीय पुरावे आणि प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदारांच्या साक्षींचे परीक्षण केले. न्यायालयाने चारही मृत्यू हे हिंसक स्वरूपाचे असल्याचे वैद्यकीय व इतर पुराव्यांवरून मान्य केले आणि दोषसिद्धी कायम ठेवली.तथापि, या प्रकरणातील एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे.घटनेच्या मुळाशी जातीय वैमनस्य होते का, या प्रश्नाबाबत विविध काळात विविध मते आणि वृत्तांकन झाले. विशेष न्यायालयाने संबंधित आरोपींना अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्याच्या तरतुदींनुसार दोषी ठरवले नाही, अशी नोंद सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयात आहे. उच्च न्यायालयानेही मृत्युदंडाच्या प्रश्नावर चर्चा करताना घटनेचे मूळ कारण आरोपींना सुरेखा व प्रियंका यांनी सिद्धार्थ गजभिये यांच्या प्रकरणात खोटेपणाने अडकविल्याची भावना असल्याचे नमूद केले होते.म्हणूनच पत्रकार म्हणून आपली जबाबदारी अशीच राहते—घटनेचे दुःख कमी न करता, पण न्यायालयीन नोंदींच्या पलीकडे जाऊन अप्रमाणित निष्कर्षही न काढणे.

खैरलांजीची आठवण ही भावनेची आहे; पण तिचे दस्तऐवजीकरण तथ्यांचे असले पाहिजे. पत्रकारितेची जबाबदारी : एका बातमीपलीकडचे सत्य त्या रात्री ११.४५ वाजता आलेला फोन आजही आठवतो.जर तो फोन दुर्लक्षित केला असता?

जर त्या घटनेकडे “गावातील भांडण” म्हणून पाहिले असते?

जर बेपत्ता कुटुंबीयांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला नसता?

जर त्या अंधारात कालव्याकडे जाण्याचे धाडस केले नसते?

तर कदाचित त्या घटनेच्या सुरुवातीच्या दिवसांचे काही महत्त्वाचे दस्तऐवजीकरण वेगळे असते.पत्रकारिता म्हणजे केवळ बातमी छापणे नव्हे.पत्रकारिता म्हणजे प्रश्न विचारणे.पत्रकारिता म्हणजे दुर्लक्षित आवाज ऐकणे.

पत्रकारिता म्हणजे सत्तेच्या, समाजाच्या आणि व्यवस्थेच्या चौकटीपलीकडे जाऊन सत्याचा शोध घेणे.आणि कधी कधी पत्रकाराच्या हातातील कॅमेरा एखाद्या घटनेचा इतिहास जतन करून ठेवतो.त्या रात्री काढलेले छायाचित्र माझ्यासाठी असेच एक स्मरण बनले.२० वर्षांनंतरही खैरलांजी आपल्याला काय सांगते?२००६ ते २०२६.

वीस वर्षांचा काळ.पिढ्या बदलल्या.तंत्रज्ञान बदलले.

पत्रकारितेची साधने बदलली.

मोबाईलपासून सोशल मीडिया, डिजिटल पत्रकारिता आणि तत्काळ बातम्यांच्या युगापर्यंत आपण आलो.पण एक प्रश्न अजूनही कायम आहे

समाज म्हणून आपण खरोखर बदललो आहोत का?जात, सामाजिक विषमता, अफवा, जमावाची मानसिकता, महिलांविषयीची असंवेदनशीलता आणि कायद्यावरील विश्वासाचा प्रश्न आजही सार्वजनिक चर्चेचा भाग आहेत.खैरलांजी आपल्याला शिकवते की अफवा सत्याची जागा घेऊ शकते.पहिल्या बातमीतील चुकीचा संदर्भ संपूर्ण घटनेकडे पाहण्याची दिशा बदलू शकतो.

म्हणून पत्रकारितेत पहिली बातमी महत्त्वाची असते; पण सत्याची सतत पडताळणी त्याहून महत्त्वाची असते.

भोतमांगे कुटुंबाला श्रद्धांजली

सुरेखा,सुधीर,रोशन,प्रियंका.

ही चार नावे केवळ न्यायालयीन कागदपत्रातील नावे नाहीत.

ती एका कुटुंबाची स्वप्ने होती.

एक आई,दोन मुलगे,एक मुलगी,

आणि त्यांच्या मागे उरलेला एक वडील-भैय्यालाल. …एका क्षणात त्यांचे संपूर्ण जग उद्ध्वस्त झाले.

आज इतकी वर्षे उलटून गेली असली तरी खैरलांजीची आठवण मनाला अस्वस्थ करते.त्या चार जीवांना परत आणता येणार नाही.

पण त्यांच्या स्मृतीतून समाजाला अधिक संवेदनशील, न्यायप्रिय आणि कायद्याचा आदर करणारा बनविण्याचा प्रयत्न नक्की करता येऊ शकतो.त्यांना खरी श्रद्धांजली म्हणजे केवळ शोक व्यक्त करणे नव्हे; तर अशा घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी समाजाने आत्मपरीक्षण करणे होय.

शेवटचा प्रश्न…२९ सप्टेंबर २००६ च्या त्या रात्री आलेल्या एका फोनने एका पत्रकाराला घटनास्थळी पोहोचवले.आज २९ सप्टेंबरची आठवण पुन्हा वर्तमानपत्राच्या जुन्या कात्रणांतून जागी झाली आहे.काळ पुढे गेला.

न्यायालयीन प्रक्रिया पुढे गेली.

निकाल झाले.पण इतिहासातील काही घटना फक्त संपत नाहीत—

त्या पुढच्या पिढीला प्रश्न विचारत राहतात.खैरलांजीही असाच एक प्रश्न आहे.तो प्रश्न केवळ न्यायव्यवस्थेला नाही.

तो प्रश्न केवळ पोलिसांना नाही.

तो प्रश्न केवळ पत्रकारांना नाही.

तो प्रश्न आपल्या प्रत्येकाला आहे—

“माणसाच्या जीवापेक्षा जात, अफवा, जमाव आणि द्वेष मोठा कधी झाला?”

या प्रश्नाचे उत्तर आपण प्रत्येकाने आपल्या कृतीतून द्यायचे आहे.

भोतमांगे कुटुंबातील सुरेखा, सुधीर, रोशन आणि प्रियंका यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.

त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन.

        प्रा. डाँ. बबन मेश्राम,( माजी उपसंपादक)

समाजशास्त्र विभाग प्रमुख, एन. एम. डी काँलेज गोंदिया.